Trên các diễn đàn quốc tế và những bảng xếp hạng toàn cầu, Việt Nam thường xuyên được vinh danh như một "thiên đường" về chi phí sinh hoạt. Những tô phở giá hai đô la, những ly cà phê chưa đến một đô la và các dịch vụ giao hàng rẻ đến khó tin đã tạo nên một ấn tượng sâu đậm trong mắt bạn bè quốc tế. Tuy nhiên, đằng sau lớp vỏ bọc hào nhoáng của những con số thống kê trung bình là một thực tế tài chính đầy khắc nghiệt.
Sự thật là chi phí sống tại Việt Nam chỉ thực sự thấp đối với những người sở hữu ngoại tệ mạnh hoặc giới thượng lưu có thu nhập vượt trội. Đối với đại đa số người lao động hưởng mức lương nội địa trung bình, việc duy trì một cuộc sống ổn định tại các đô thị lớn đang ngày càng trở thành một bài toán sinh tồn đầy áp lực.
Khi nhìn vào các dữ liệu toàn cầu, chẳng hạn như nền tảng thống kê Numbeo, chi phí sinh hoạt tại Việt Nam luôn được xếp vào nhóm thấp trên thế giới. Dữ liệu này hoàn toàn chính xác nếu người đánh giá sử dụng hệ quy chiếu là các đồng tiền mạnh như USD, EUR hay Bảng Anh. Thế nhưng, tính chính xác của những con số này lập tức sụp đổ khi chúng ta đối chiếu trực tiếp với thu nhập thực tế của người dân bản địa. Khái niệm cốt lõi cần nhắc đến ở đây là "sức mua tương đương". Một bát phở 50.000 VNĐ có thể là quá rẻ với một du khách kiếm được 5.000 USD mỗi tháng, nhưng lại là một khoản chi tiêu cần phải cân nhắc đối với một công nhân chỉ kiếm được 7 triệu VNĐ một tháng. Khi nào chúng ta chưa đặt vật giá vào cùng một phương trình với tiền lương, chừng đó nhận định "Việt Nam có chi phí sống rẻ" vẫn chỉ là một nửa của sự thật.
Sự phân hóa về trải nghiệm chi phí sống được thể hiện rõ rệt nhất qua lăng kính của hai nhóm đối tượng: chuyên gia nước ngoài và người lao động nội địa. Đối với cộng đồng chuyên gia nước ngoài, các tạp chí tài chính uy tín như Forbes liên tục xếp hạng Việt Nam vào nhóm những quốc gia có chi phí "dễ thở" và đáng sống nhất thế giới. Với mức chi tiêu trung bình chỉ rơi vào khoảng 20 đến 25 triệu VNĐ mỗi tháng, một người nước ngoài đã có thể thuê được một căn hộ tiện nghi tại khu vực trung tâm, ăn uống nhà hàng thường xuyên, sử dụng các dịch vụ dọn dẹp và vẫn có dư để đi du lịch dịp cuối tuần. Mức chi tiêu này, quy đổi ra chưa tới 1.000 USD, là một con số quá khiêm tốn so với mức sống tương đương tại quê nhà của họ.
Trái ngược hoàn toàn với bức tranh màu hồng đó là hiện thực đầy lo toan của người lao động trong nước. Theo các nghiên cứu chuyên sâu từ Đại học Kinh tế TP.HCM (UEH), mức lương đủ sống tối thiểu của người Việt Nam hiện nay dao động từ 5,7 đến 12,9 triệu đồng/tháng, phụ thuộc vào từng tỉnh thành và khu vực sinh sống. Khoảng cách giữa mức "đủ sống tối thiểu" này với mức "chi tiêu thoải mái" của người nước ngoài là một vực thẳm. Với mức thu nhập xoay quanh ngưỡng 7 đến 10 triệu đồng, phần lớn tiền lương của người lao động lập tức bốc hơi vào các nhu cầu cơ bản nhất như tiền ăn, tiền nhà, xăng xe và điện nước. Họ rơi gần như không có biên độ an toàn cho các rủi ro bất ngờ hay khoản dư dả nào để tái đầu tư, học tập nâng cao kỹ năng.
Cuối cùng, sự đắt đỏ của Việt Nam được minh chứng rõ ràng nhất qua giá cả của các mặt hàng tiêu dùng toàn cầu. Người tiêu dùng Việt Nam cũng có những nhu cầu sở hữu đồ công nghệ hiện đại, ô tô, mỹ phẩm hay thực phẩm chức năng ngoại nhập. Thế nhưng, hàng rào thuế quan, bao gồm thuế nhập khẩu và thuế tiêu thụ đặc biệt, đã đẩy giá thành của các mặt hàng này lên mức cao chót vót.
Về cấu trúc chi tiêu tại các đại đô thị như Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh, việc "chi phí sống rẻ" bắt đầu bộc lộ những lỗ hổng lớn, mà lỗ hổng lớn nhất mang tên bất động sản. Tại các trung tâm kinh tế này, chi phí dành cho chỗ ở đang trở thành một gánh nặng khổng lồ. Một nhân sự trẻ mới ra trường hoặc có 2-3 năm kinh nghiệm với mức lương 10 đến 15 triệu đồng thường phải ngậm ngùi trích ra từ 30% đến 40% tổng thu nhập hàng tháng chỉ để chi trả cho một căn phòng trọ nhỏ hẹp hoặc chia sẻ căn hộ với nhiều người khác. Tốc độ tăng trưởng của giá thuê nhà và giá trị bất động sản luôn bỏ xa tốc độ tăng lương cơ bản. Điều này không chỉ triệt tiêu khả năng tiết kiệm mà còn đẩy giấc mơ sở hữu nhà ở của thế hệ trẻ vào trạng thái gần như vô vọng, buộc họ phải chấp nhận cảnh ở thuê trọn đời với một tỷ trọng chi phí khổng lồ cố định mỗi tháng.
Nhiều ý kiến cho rằng các dịch vụ công tại Việt Nam rất rẻ. Tuy nhiên, sự "rẻ" đó thường đi kèm với tình trạng quá tải nghiêm trọng tại các bệnh viện công tuyến đầu hay sự chật chội tại các trường học công lập. Khi người dân có nhu cầu nâng cấp chất lượng sống, tìm kiếm một môi trường giáo dục tốt hơn cho con cái hoặc dịch vụ chăm sóc sức khỏe chu đáo hơn, họ sẽ lập tức nhận ra một thực tế tàn khốc: chi phí cho các dịch vụ chất lượng cao tại Việt Nam không hề rẻ, thậm chí vô cùng đắt đỏ.
Hệ thống trường mầm non tư thục, trường song ngữ hay trường quốc tế có mức học phí có thể lấy đi trọn một hoặc nhiều tháng lương của giới văn phòng trung lưu. Tương tự, viện phí tại các bệnh viện tư nhân chất lượng cao hay các dịch vụ y tế theo tiêu chuẩn quốc tế được định giá để phục vụ nhóm có thu nhập top đầu. Hệ quả là, người lao động trung lưu rơi vào tình thế dịch vụ công thì quá tải, trong khi dịch vụ tư nhân lại vượt quá xa khả năng chi trả bền vững của họ, biến những nhu cầu vô cùng cơ bản như học hành và chữa bệnh thành những mặt hàng xa xỉ phẩm.
Một chiếc ô tô bình dân tại Mỹ có thể được mua dễ dàng bằng vài tháng lương, nhưng tại Việt Nam, chiếc xe đó phải gánh thêm hàng loạt các loại thuế phí, khiến giá bán đội lên gấp đôi hoặc gấp ba, đòi hỏi người mua phải tích lũy trong hàng chục năm. Ngay cả những thiết bị công nghệ thiết yếu như máy tính cá nhân hay điện thoại thông minh, mức giá niêm yết tại Việt Nam thường ngang bằng hoặc thậm chí cao hơn so với các nước phát triển. Nghịch lý nằm ở chỗ, người Việt Nam phải mua hàng hóa toàn cầu bằng mức giá của thế giới thứ nhất, nhưng lại chi trả bằng mức lương của thế giới thứ ba.
Việc đánh giá chi phí sinh hoạt tại Việt Nam là đắt hay rẻ phụ thuộc hoàn toàn vào lăng kính thu nhập của người quan sát. Nếu bạn cầm trong tay USD, EUR hay thuộc nhóm 5% dân số có thu nhập cao nhất, đây quả thực là một vùng đất lý tưởng để tận hưởng cuộc sống phong phú với chi phí hợp lý. Nhưng nếu bạn là một người lao động bình thường, đang nhận những đồng lương nội địa để gánh vác tiền nhà, tiền học cho con và khát khao những dịch vụ chất lượng, thì chi phí sống tại Việt Nam thực chất là một cuộc chạy đua marathon vắt kiệt sức lực mà không có vạch đích rõ ràng.
