Những thước phim ngắn lấp lánh trên TikTok hay những bức ảnh phong cảnh châu Âu cổ kính, những ngôi nhà ngoại ô Mỹ ngập tràn ánh nắng trên Instagram đã vô tình dệt nên một bức tranh hoàn mỹ về cuộc sống viễn xứ. "Giấc mơ đổi đời" ở một quốc gia phát triển luôn mang một sức hút ma mị, người ta mặc định rằng chỉ cần đặt chân sang xứ người, cuộc sống sẽ tự động bước sang một trang mới với phúc lợi an sinh đỉnh cao, không khí trong lành và thu nhập nghìn đô.
Tuy nhiên, sự thật là mạng xã hội chỉ là một bộ lọc có chọn lọc, những hào nhoáng được trưng bày còn những góc khuất, những giọt nước mắt cô độc và áp lực sinh tồn bị chôn giấu phía sau hậu trường. Bước qua ranh giới của một du khách để trở thành một cư dân thực thụ tại nước ngoài là một cuộc đại dịch chuyển tâm lý và sinh kế khốc liệt, tỷ suất đánh đổi đôi khi vượt xa những gì một người có thể tưởng tượng.
Để đánh giá thực tế cuộc sống viễn xứ, rào cản đầu tiên dội một gáo nước lạnh vào những ảo tưởng màu hồng chính là "cuộc chiến sinh tồn tài chính" vô cùng khắc nghiệt. Những video khoe bảng lương hàng nghìn USD của các nhà sáng tạo nội dung thường cố tình lờ đi hệ thống thuế lũy tiến và chi phí sinh hoạt đắt đỏ tại các quốc gia phát triển.
Theo số liệu thống kê được công bố bởi Tổng cục Thống kê Liên bang Đức, tỷ lệ người dân phải gánh chịu áp lực quá tải về chi phí nhà ở tại các đô thị lớn ở châu Âu liên tục duy trì ở mức báo động, đặc biệt đối với nhóm người nhập cư khi chi phí thuê nhà và sưởi ấm có thể ngốn tới 40% đến 50% tổng thu nhập ròng. Tại Mỹ hay Canada, vấn đề cũng không mấy khả quan khi lạm phát tiền thuê nhà và nhu yếu phẩm biến mức lương tối thiểu thành một cái bẫy nghèo đói mới. Người nhập cư không chỉ phải làm việc cật lực để chi trả các hóa đơn hằng tháng mà còn phải đối mặt với nỗi lo sợ mất việc làm, bởi tại các quốc gia này, không làm việc đồng nghĩa với việc không có bảo hiểm y tế và mất đi tấm thẻ an sinh xã hội.
Bên cạnh áp lực cơm áo gạo tiền, "bức tường rào tâm lý" mang tên cô đơn và khủng hoảng bản sắc chính là căn bệnh dai dẳng mà không một bộ lọc mạng xã hội nào có thể che giấu. Cuộc sống ở các nước phương Tây vận hành theo chủ nghĩa cá nhân cao độ, khác xa với nét văn hóa làng xã, chòm xóm ấm áp và kết nối gia đình chặt chẽ tại Việt Nam.
Nghiên cứu về sức khỏe tâm thần của người nhập cư được công bố trên các tạp chí y khoa quốc tế chỉ ra rằng, hơn 30% người di cư phải đối mặt với các triệu chứng trầm cảm, lo âu trong hai năm đầu định cư do sốc văn hóa và thiếu hụt mạng lưới nâng đỡ xã hội. Những buổi chiều đông lạnh buốt tan làm lúc 4 giờ chiều khi trời đã tối sầm, đối diện với bốn bức tường căn hộ đi thuê, không người thân, không bạn bè chí cốt để trút bầu tâm sự, chính là khoảnh khắc hiện thực trần trụi bẻ gãy những mộng tưởng hoa lệ trên mạng. Sự cô độc này tích tụ lâu ngày biến thành một loại áp lực vô hình, khiến nhiều người dù có cuộc sống vật chất đầy đủ vẫn luôn cảm thấy mình là một kẻ đứng bên lề xã hội, một "vị khách trú ngụ" không bao giờ thuộc về bản địa.
Nghịch lý lớn nhất đối với người lao động trình độ cao khi ra nước ngoài chính là hiện tượng "lãng phí chất xám" và trần kính nghề nghiệp. Trên mạng xã hội, người ta thường thấy những câu chuyện thành công rực rỡ của một vài cá nhân kiệt xuất, nhưng số liệu thực tế lại phơi bày một góc nhìn ảm đạm hơn rất nhiều. Báo cáo phân tích từ Viện Chính sách Di cư (MPI) chỉ ra rằng có tới hơn 2 triệu người nhập cư có trình độ đại học trở lên tại Mỹ đang phải làm những công việc phổ thông, dưới tầm năng lực, một hiện tượng được gọi là "lãng phí bộ não". Lý do cốt lõi nằm ở rào cản ngôn ngữ, sự khắt khe trong việc công nhận bằng cấp nước ngoài và những định kiến ngầm trong văn hóa tuyển dụng bản địa. Một kỹ sư, một bác sĩ hay một cử nhân kinh tế có tiếng tại Việt Nam khi sang nước ngoài hoàn toàn có thể phải bắt đầu lại từ con số không với các công việc chân tay như phụ bếp, dọn dẹp hay làm móng để trang trải cuộc sống qua ngày. Sự tụt lùi về vị thế xã hội này gây tổn thương sâu sắc đến lòng tự trọng và là nguyên nhân khiến nhiều cuộc hôn nhân di cư rơi vào ngõ cụt.
Tuy nhiên, nếu phủ nhận hoàn toàn giá trị của cuộc sống nước ngoài thì đó lại là một cái nhìn cực đoan và thiếu khách quan. Nước ngoài không phải là thiên đường, nhưng đối với những cá nhân sở hữu tinh thần độc lập cao, tư duy mở và khả năng chịu áp lực tốt, đây lại là một trường dạy làm người vô cùng giá trị. Hệ thống pháp luật minh bạch, môi trường tự nhiên trong lành, sự tôn trọng quyền riêng tư cá nhân và cơ hội tiếp cận với các tiến bộ khoa học kỹ thuật hàng đầu chính là những điểm cộng không thể chối cãi. Sống ở nước ngoài buộc con người phải trưởng thành vượt bậc, từ bỏ thói quen ỷ lại vào gia đình để tự mình làm chủ mọi quyết định từ sửa chữa nhà cửa, khai thuế cho đến đối diện với các rủi ro pháp lý. Khoản lợi nhuận vô hình lớn nhất của cuộc đời viễn xứ không nằm ở số tiền tích lũy trong tài khoản ngân hàng, mà nằm ở một thế giới quan rộng mở, một tư duy bao dung trước sự khác biệt và một bản lĩnh kiên cường được tôi luyện qua giông bão.
