Hiện nay, khát vọng đưa con cái tiếp cận những nền giáo dục tinh hoa bậc nhất thế giới chưa bao giờ hạ nhiệt tại Việt Nam. Theo thống kê từ báo cáo thường niên Open Doors 2025 của Viện Giáo dục Quốc tế (IIE), Việt Nam tiếp tục giữ vững vị trí trong top 5 quốc gia có số lượng du học sinh đông nhất tại Hoa Kỳ với hơn 25.584 sinh viên. Đáng chú ý, cộng đồng du học sinh Việt Nam đã đóng góp tới gần 1,15 tỷ USD cho nền kinh tế Mỹ.
Để duy trì vị thế đó, phía sau là hàng nghìn gia đình sẵn sàng dốc cạn hầu bao, chi trả những khoản tiền khổng lồ lên tới vài tỷ, thậm chí chục tỷ đồng cho 4 năm học của con mình.
Số liệu tổng hợp từ các tổ chức tư vấn giáo dục quốc tế cho thấy, chi phí du học Mỹ cho năm học dao động trung bình từ 33.000 USD đến 48.000 USD học phí mỗi năm tại các trường công lập, và vọt lên mức 48.000 USD đến hơn 78.000 USD tại các trường tư thục danh tiếng. Khi cộng thêm các chi phí bắt buộc như sinh hoạt phí, bảo hiểm y tế, sách vở và đi lại (trung bình từ 18.000 USD đến 25.000 USD/năm), tổng ngân sách tối thiểu cho một du học sinh tự túc tại Mỹ có thể dễ dàng chạm ngưỡng 50.000 USD đến hơn 110.000 USD mỗi năm. Quy đổi ra tiền Việt, một tấm bằng cử nhân 4 năm tại Mỹ tiêu tốn của gia đình từ 5 tỷ đến hơn 10 tỷ đồng. Đối với đa số gia đình trung lưu Việt Nam, đây là một tài sản cực kỳ lớn, thường phải đánh đổi bằng việc bán đi các bất động sản tích lũy hoặc rút cạn quỹ hưu trí của cha mẹ.
Sự đánh đổi khốc liệt về mặt tài chính này khiến nhiều người kỳ vọng vào một tỷ suất sinh lời (ROI) tương xứng sau khi tốt nghiệp. Tuy nhiên, thực tế thị trường lao động tại Mỹ đang dội một gáo nước lạnh vào kỳ vọng "hoàn vốn nhanh" của không ít phụ huynh. Nghiên cứu sâu từ Tổ chức Thống kê Giáo dục chỉ ra rằng hiệu quả tài chính của tấm bằng đại học phụ thuộc hoàn toàn vào ngành học. Các nhóm ngành như Khoa học máy tính, Kỹ thuật (STEM) hay Kinh tế định lượng đem lại mức lương khởi điểm cao và cơ hội hoàn vốn lý tưởng. Ngược lại, các ngành về Nhân văn, Nghệ thuật hay Giáo dục lại có tỷ suất sinh lời ở mức âm hoặc mất hàng thập kỷ mới có thể bù đắp chi phí ban đầu. Tại Việt Nam, xu hướng này phản chiếu rõ nét qua dữ liệu của IIE khi có đến 23% sinh viên Việt Nam chọn Quản trị kinh doanh và gần 22% chọn Khoa học máy tính nhằm tối ưu hóa cơ hội việc làm sau ra trường.
Rào cản lớn nhất khiến bài toán hoàn vốn trở nên xa vời đối với du học sinh Mỹ chính là bài toán định cư và giấy phép lao động. Sự thật là phần lớn sinh viên quốc tế không thể ở lại Mỹ lâu dài. Theo số liệu phân tích của Viện Đổi mới Kinh tế (EIG), chỉ có khoảng 37% đến 41% tốt nghiệp đại học và sau đại học tại Mỹ ở lại nước này trong dài hạn. Đáng lo ngại hơn, tỷ lệ giữ chân đối với những người chỉ sở hữu tấm bằng Cử nhân ở mức thấp kỷ lục: chưa đầy 20%, tương đương với việc cứ 5 sinh viên tốt nghiệp đại học thì có tới 4 người phải rời nước Mỹ. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở chính sách thị thực làm việc (H-1B) khắt khe và mang tính may rủi thông qua hệ thống quay xổ số. Kể cả khi sinh viên có năng lực xuất sắc và được các tập đoàn lớn nhận vào làm trong kỳ hạn OPT, cơ hội trúng tuyển thị thực dài hạn để ở lại làm việc vẫn vô cùng mong manh.
Khi giấc mơ định cư hoặc làm việc tại Mỹ không thành, làn sóng du học sinh buộc phải quay về thị trường Việt Nam. Lúc này, một nghịch lý mới lại xuất hiện: khoảng cách thế hệ và độ vênh về kỳ vọng thu nhập. Một cử nhân trở về từ Mỹ với chi phí đầu tư 8 tỷ đồng sẽ khó lòng chấp nhận mức lương khởi điểm từ 15 đến 25 triệu đồng/tháng tại các thành phố lớn như Hà Nội hay TP.HCM. Nếu làm một phép tính toán học đơn thuần, với mức lương đó, du học sinh sẽ mất tới hàng chục năm chỉ để kiếm lại số tiền mà cha mẹ đã bỏ ra cho mình ăn học, chưa tính đến các yếu tố lạm phát hay chi phí cơ hội của dòng tiền. Chính áp lực phải thành công và kỳ vọng quá lớn từ gia đình vô tình biến tấm bằng ngoại quốc thành một "hòn đá tảng" tâm lý đè nặng lên vai các bạn trẻ, khiến hành trình lập nghiệp trở nên căng thẳng và đầy rẫy khủng hoảng.
Mặc dù những con số về mặt tài chính có phần ảm đạm, nhưng nếu chỉ dùng thước đo tiền bạc để định giá giáo dục thì đó lại là một cái nhìn phiến diện và thiếu sâu sắc. Rất nhiều bậc phụ huynh thuộc tầng lớp siêu giàu hoặc có tư duy tiến bộ khẳng định rằng họ đầu tư tiền tỷ cho con đi du học hoàn toàn không phải để tính chuyện thu hồi vốn hay biến con thành một công cụ sinh lời.
Giá trị vô hình mà hệ thống giáo dục Mỹ mang lại nằm ở sự thay đổi toàn diện về thế giới quan, tư duy độc lập, và khả năng tự lập sinh tồn trong môi trường đa văn hóa. Quá trình tự xoay sở từ việc giặt giũ, nấu ăn cho đến việc tranh biện trên giảng đường đại học Mỹ giúp học sinh lột xác trở thành những công dân toàn cầu bản lĩnh. Những mối quan hệ chất lượng với bạn bè quốc tế, mạng lưới cựu sinh viên tinh hoa và tư duy khai phóng chính là những tài sản vô giá, là bệ phóng giúp các em có thể tự kiến tạo sự nghiệp ở bất kỳ quốc gia nào, điều mà những con số lương tháng không bao giờ đo lường hết được.
