Về bản chất, mô hình sở hữu kỳ nghỉ không hề vi phạm pháp luật; nó đã xuất hiện từ thập niên 1960 tại Thụy Sĩ và phát triển vô cùng mạnh mẽ ở Mỹ vào những năm 1970 với mục đích chia sẻ quyền lưu trú giúp tiết kiệm chi phí. Tuy nhiên, khi du nhập vào Việt Nam, mô hình này đã bị nhiều tổ chức làm cho biến tướng một cách tinh vi. Đáng chú ý nhất, mục tiêu mà những tổ chức này nhắm tới không phải là những nhà đầu tư sành sỏi, mà lại là tệp khách hàng hưu trí ở độ tuổi "xưa nay hiếm", dao động từ 70 đến gần 90 tuổi. Đây là nhóm đối tượng có trong tay khoản tiền tiết kiệm tích cóp cả một đời người, nhưng lại mang một lỗ hổng khổng lồ về mặt tâm lý.
Bi kịch thực sự không bắt nguồn từ nhu cầu đi du lịch, mà bắt nguồn từ khát khao được lấp đầy khoảng trống tình cảm khi con cái họ mải mê với guồng quay công việc, để lại cha mẹ thui thủi trong những căn hộ quạnh hiu.
Để thực hiện trót lọt những phi vụ hàng tỷ đồng, các đối tượng lừa đảo đã xây dựng một kịch bản thao túng tâm lý vô cùng bài bản, nhắm thẳng vào điểm yếu chí mạng là sự cô đơn. Khác với những nhân viên bán hàng thông thường, các đối tượng này tiếp cận người già bằng vỏ bọc của những đứa con, đứa cháu hiếu thảo. Chúng kiên nhẫn đến tận nhà nạn nhân thăm hỏi hàng tuần, điển hình như có trường hợp nhân viên tư vấn đã đến nhà một cụ bà 86 tuổi tới năm lần, đủ nhiều để thuộc lòng từng góc nhà, đủ lâu để thấu hiểu mọi rạn nứt trong gia đình. Sự tận tâm giả tạo này được thể hiện qua những hành động vô cùng đời thường nhưng lại có sức sát thương tâm lý cực lớn: chúng xắn tay vào bếp nấu nướng, rửa bát, mua biếu những món quà nhỏ như vài quả táo, quả quýt, và ngọt ngào gọi nạn nhân là "u", xưng "con".
Thậm chí, sau khi dụ dỗ nạn nhân đóng tiền thành công, chúng sẵn sàng trích lại một phần tiền để "mừng tuổi" ngược lại cho các cụ với số tiền lên đến 20 triệu đồng nhằm củng cố lòng tin tuyệt đối. Đối với những người già mang nhiều bệnh tật, phải thức trắng đêm đến 4 giờ sáng tự tra Google xem chỉ số đường huyết 4,5 có nguy hiểm bằng ngưỡng 3,9 hay không mà không có lấy một ai bên cạnh, thì sự xuất hiện của những nhân viên tư vấn này giống như một chiếc phao cứu sinh về mặt cảm xúc. Chính vì lẽ đó, những người cao tuổi đã sẵn sàng dốc cạn túi tiền để mua hợp đồng kỳ nghỉ, sắm sửa cả chiếc xe ô tô năm chỗ ngồi, không phải vì họ thiếu một điểm đến, mà vì họ quá thèm khát có những người bạn đồng hành.
Khi lòng tin đã được thiết lập vững chắc, những chiếc bẫy tài chính khổng lồ mới thực sự được bung ra thông qua các sự kiện triên ân, hội thảo hoành tráng được chuẩn bị kỹ lưỡng đến từng chi tiết. Tại đây, trong một không gian sang trọng và áp lực chốt hợp đồng dồn dập, nạn nhân bị choáng ngợp bởi những lời cam kết lợi nhuận trên mây và hình ảnh quảng bá hào nhoáng.
Có trường hợp cụ bà 86 tuổi đã mù quáng ký kết các hợp đồng trị giá lên tới 1 tỷ đồng chỉ vì nhìn thấy dự án nghỉ dưỡng tại miền Trung đó sử dụng hình ảnh của siêu sao bóng đá thế giới Cristiano Ronaldo để làm mồi nhử.
Tinh vi hơn, nhiều nạn nhân đã bị cuốn vào vòng xoáy nâng cấp tài khoản, liên tục bị thuyết phục đóng thêm tiền để gỡ gạc lại các khoản thất thoát cũ, dẫn đến việc ký hàng chục bản hợp đồng với tổng giá trị thiệt hại lên tới hàng chục tỷ đồng.
Hậu quả kinh tế để lại là vô cùng tàn khốc khi những người ở độ tuổi gần đất xa trời phải mang giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đi thế chấp, mang cuốn sổ lương hưu, chiếc phao an toàn cuối cùng của tuổi già, đi cầm cố, và âm thầm vay mượn khắp nơi. Sự sĩ diện của tuổi già khiến họ giấu giếm con cái, tự mình vùng vẫy trong vũng bùn nợ nần cho đến khi bị dồn vào bước đường cùng không lối thoát.
Sự lộng hành của các chiêu trò này phần lớn bắt nguồn từ sự bất cân xứng thông tin trầm trọng và những khoảng trống lớn trong hệ thống pháp lý hiện hành. Mặc dù các giao dịch sở hữu kỳ nghỉ liên quan đến số tiền khổng lồ thu trước của khách hàng và có thời hạn cam kết kéo dài hàng chục năm, nhưng cả Luật Du lịch lẫn Luật Kinh doanh Bất động sản tại Việt Nam hiện đều chưa có những quy định chuyên biệt để điều chỉnh.
Nghiêm trọng hơn, luật pháp chưa có cơ chế bắt buộc các doanh nghiệp bán sở hữu kỳ nghỉ phải thực hiện ký quỹ hoặc có bảo lãnh ngân hàng. Chính lỗ hổng chết người này đã giúp các công ty dễ dàng chiếm dụng vốn và gây muôn vàn khó khăn cho công tác bảo vệ người tiêu dùng khi xảy ra tranh chấp.
Để có thể đưa những vụ việc này từ khuôn khổ tranh chấp dân sự, thương mại sang truy cứu trách nhiệm hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cơ quan điều tra phải chứng minh được yếu tố gian dối xuất hiện ngay từ trước thời điểm khách hàng giao tiền. Điển hình là việc phải làm rõ doanh nghiệp có bán vượt quá công suất phòng thực tế của dự án hay không, hoặc đưa ra các cam kết chuyển nhượng khi biết rõ dự án chưa hoàn thiện và hoàn toàn không có cơ sở thực hiện.
Những vụ việc nhức nhối này không chỉ đơn thuần là sự sụp đổ về mặt tài chính, mà còn là một hồi chuông cảnh tỉnh sâu sắc về sự đứt gãy kết nối giữa các thế hệ trong bối cảnh xã hội hiện đại. Trọng tâm của bi kịch không chỉ nằm ở những con số thiệt hại hàng tỷ đồng, mà nằm ở sự dằn vặt, ở những vết rạn nứt khó có thể hàn gắn giữa cha mẹ và con cái sau khi sự thật được phơi bày. Nó cho thấy một thực tế tàn nhẫn rằng, lỗ hổng tình cảm trong gia đình chính là điểm tựa vững chắc nhất để tội phạm thao túng và trục lợi.
