Tết Nguyên Đán đối với tâm thức người Việt chưa bao giờ đơn thuần là một kỳ nghỉ, mà là khoảng không gian - thời gian thiêng liêng nhất để quay về với cội nguồn và gia đình. Hiện tại, chúng ta đang chứng kiến sự thay đổi vô cùng rõ rệt trong cách định nghĩa và đón nhận ngày Tết của các thế hệ khác nhau.
Thế hệ ông bà
Ký ức về ngày Tết của thế hệ ông bà, những người đã đi qua năm tháng chiến tranh và thời kỳ bao cấp khó khăn, gắn liền với một nhịp sống chậm rãi, sâu lắng và đầy sự chờ đợi.
Trong bối cảnh kinh tế thiếu thốn, quan niệm "đói quanh năm, no ba ngày Tết" khiến mọi nguồn lực vật chất quý giá nhất của cả một năm đều được tích lũy, dồn sức cho những ngày xuân. Không khí Tết thời ấy không đến đột ngột mà được nuôi dưỡng ròng rã từ đầu tháng Chạp bằng việc quét lại sân nhà, nuôi một con lợn chung hay tích góp từng tem phiếu để đổi lấy vài lạng thịt mỡ, dưa hành. Việc tự tay chuẩn bị mọi thứ từ khâu lau dọn bàn thờ, chẻ củi, cho đến việc thức trắng đêm canh nồi bánh chưng đỏ lửa đã tạo nên một thứ "hiệu ứng mỏ neo" tâm lý sâu sắc.
Sự khan hiếm về mặt vật chất thời bấy giờ vô tình trở thành chất xúc tác đẩy giá trị tinh thần lên đỉnh điểm, biến khoảnh khắc giao thừa trở thành điều vô cùng thiêng liêng và ba ngày Tết là quãng thời gian được nâng niu nhất trong đời.
Thế hệ cha mẹ
Bước sang giai đoạn Đổi mới và mở cửa kinh tế, thế hệ cha mẹ đón Tết trong một tâm thế vừa thừa hưởng những ký ức mộc mạc của thời bao cấp, vừa phải gánh vác trách nhiệm củng cố gia phong khi đời sống vật chất dần khấm khá hơn.
Tết đối với thế hệ này gắn liền với các chuẩn mực nghi lễ vô cùng nghiêm ngặt. Mâm cỗ ngày Tết của cha mẹ phải đạt đến sự chu toàn với quy chuẩn từ 8 đến 10 món, tuân thủ tuyệt đối quy tắc "Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy". Đây là thế hệ đóng vai trò "trụ cột", lo toan toàn bộ khâu đối nội đối ngoại, sắm sửa quà cáp biếu tặng hai bên nội ngoại, dọn dẹp nhà cửa kiệt sức và thăm hỏi họ hàng trực tiếp. Đối với họ, sự đủ đầy của mâm cao cỗ đầy và việc thực hiện chuẩn chỉnh các nghi lễ chúc tụng, tảo mộ, xông đất không chỉ là lòng thành kính với tổ tiên mà còn là thước đo thể hiện sự thành đạt, ổn định của gia đình trước cộng đồng và làng xóm.
Thế hệ trẻ ngày nay
Đối với những công dân thời đại mới như Gen Z hay thế hệ Alpha, những người sinh ra trong sự bùng nổ của công nghệ và sự dồi dào về vật chất, khái niệm về Tết đã được tái định nghĩa một cách hoàn toàn khác biệt.
Vì thực phẩm và các hoạt động giải trí ngày nay đã có sẵn quanh năm, tâm lý khao khát "được ăn ngon, mặc đẹp" vào ba ngày Tết không còn mạnh mẽ như các thế hệ trước. Giới trẻ ngày nay có xu hướng dịch chuyển mạnh mẽ từ "ăn Tết" sang "chơi Tết" và "thư giãn Tết".
Xu hướng Tết tối giản đang lên ngôi khi các gia đình trẻ chủ động cắt giảm việc mua sắm tràn lan tích trữ đầy tủ lạnh, chuyển sang mua sắm vừa đủ để giải phóng bản thân khỏi gánh nặng cỗ bàn, bếp núc. Sự phát triển vượt bậc của công nghệ số đã giúp phẳng hóa khoảng cách xã hội, biến các thủ tục rườm rà như chúc Tết hàng loạt hay lì xì trực tiếp thành những trải nghiệm tiện lợi như "sum vầy online" và lì xì chuyển khoản. Đối với người trẻ, Tết không còn là một nghĩa vụ hành chính ngột ngạt mà là một kỳ nghỉ đúng nghĩa để chữa lành, nạp lại năng lượng thông qua việc đi du lịch khám phá, miễn sao tâm thức họ cảm thấy nhẹ nhõm và an yên.
Mặc dù sự khác biệt về tư duy đón Tết giữa các thế hệ đôi khi nảy sinh những bất đồng hay những tiếng thở dài hoài niệm rằng "Tết nay đang nhạt dần so với Tết xưa", nhưng các chuyên gia văn hóa khẳng định đó chỉ là sự thay đổi về mặt hình thức thích nghi chứ không phải sự phai nhạt về bản chất. Sự thật là người trẻ không hề muốn loại bỏ truyền thống, họ vẫn trân trọng những bữa cơm tất niên bên gia đình, vẫn thành kính thắp nén nhang cúi đầu trước bàn thờ tổ tiên, hình ảnh kết nối quá khứ và hiện tại một cách kỳ diệu.
