Nhiều thập kỷ qua, tấm bằng đại học luôn được xem là chiếc "vé thông hành" độc quyền để bước vào thị trường lao động và đảm bảo cho một tương lai ổn định. Tuy nhiên, sự bùng nổ như vũ bão của internet, mạng xã hội và đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm lung lay vị thế độc tôn này. Một thế hệ trẻ lớn lên cùng công nghệ kỹ thuật số đang chứng minh rằng, giảng đường truyền thống không còn là con đường duy nhất để dẫn đến thành công.
Trước đây, để bắt đầu một công việc kinh doanh, người trẻ phải đối mặt với vô vàn rào cản từ vốn liếng, mặt bằng cho đến nhân sự. Ngày nay, hạ tầng internet và AI đã tối giản hóa mọi quy trình, biến việc khởi nghiệp trở thành một trải nghiệm có thể vận hành ngay tại phòng ngủ với mức chi phí gần như bằng không.
Theo Báo cáo Triển vọng Doanh nghiệp của UOB, có tới 80% doanh nghiệp tại Việt Nam đã đưa AI vào quy trình vận hành. Làn sóng này mở đường cho các mô hình kinh doanh siêu tinh gọn như Dropshipping hay tiếp thị liên kết bùng nổ mạnh mẽ. Chỉ với một chiếc máy tính kết nối mạng, người trẻ có thể sử dụng các công cụ AI tổng hợp để tự động hóa khâu viết nội dung, thiết kế hình ảnh truyền thông và lập trình cơ bản mà không cần thuê ngoài một đội ngũ đắt đỏ. Các thuật toán lan tỏa tự nhiên trên những nền tảng mạng xã hội lớn cũng giúp các ý tưởng độc đáo tiếp cận trực tiếp đến hàng triệu khách hàng mục tiêu mà không đòi hỏi nguồn ngân sách quảng cáo khổng lồ.
Bên cạnh đó, thế hệ trẻ ngày nay đang tự tạo ra những ngành nghề mới dựa trên đam mê và sự nhạy bén công nghệ. Khảo sát của tập đoàn kiểm toán toàn cầu Deloitte trên 44 quốc gia chỉ ra rằng, có tới 1/3 số người thuộc thế hệ Gen Z và Millennials lựa chọn từ bỏ giáo dục đại học do áp lực tài chính hoặc muốn theo đuổi những sự nghiệp tự do không đòi hỏi bằng cấp.
Thực tế ghi nhận rất nhiều lĩnh vực đang mang lại nguồn thu nhập vượt trội cho giới trẻ mà không cần tấm bằng cử nhân làm bảo chứng.
Hàng loạt nhà sáng tạo nội dung, Podcaster và Streamer đã xây dựng được thương hiệu cá nhân cùng tầm ảnh hưởng sâu rộng. Họ tạo ra doanh thu lớn từ các hợp đồng quảng cáo, tài trợ và tiền ủng hộ từ người hâm mộ khi tuổi đời còn rất trẻ. Đồng thời, việc làm chủ chuỗi cung ứng online thông qua các mô hình toàn cầu cũng cho phép học sinh, sinh viên vận hành các cửa hàng thời trang hoặc đồ gia dụng ảo, tiếp cận tệp khách hàng quốc tế một cách dễ dàng. Theo khảo sát từ Whop, hơn 50% người trẻ sử dụng Internet hiện nay với mục đích kiếm tiền trực tuyến nhiều hơn là giải trí đơn thuần.
Việt Nam hiện có hơn 4.000 startup công nghệ. Rất nhiều nhà sáng lập trẻ tuổi đã chọn cách trực tiếp xây dựng các ứng dụng thực tế hoặc giải pháp tích hợp AI để giải quyết ngay bài toán của thị trường, thay vì dành 4 năm chờ đợi một tấm bằng lý thuyết.
Sự dịch chuyển này không đồng nghĩa với việc đại học đã hoàn toàn mất đi giá trị. Trường đại học vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu chuyên sâu, giảng dạy các ngành đặc thù (như y khoa, luật, khoa học cốt lõi...) và là nơi xây dựng mạng lưới quan hệ xã hội bền vững. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số, đại học đã không còn giữ thế độc tôn.
Thị trường lao động hiện đại đang chuyển dịch mạnh mẽ từ tuyển dụng dựa trên bằng cấp sang tuyển dụng dựa trên năng lực thực tế, tốc độ thích ứng và tư duy giải quyết vấn đề. Thống kê từ Forbes chỉ ra có đến 90% doanh nghiệp đánh giá việc tuyển dụng dựa trên kỹ năng thực tiễn mang lại hiệu quả cao và giảm thiểu sai sót tốt hơn so với việc chỉ nhìn vào các chứng chỉ học thuật. Khi kiến thức có thể được cập nhật miễn phí và liên tục qua internet, việc sở hữu tư duy tự học kết hợp đòn bẩy AI mới là chiếc chìa khóa vạn năng giúp người trẻ sinh tồn và bứt phá.
