Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, với sự kết hợp mạnh mẽ giữa robot vật lý và trí tuệ nhân tạo (AI), đang làm thay đổi tận gốc rễ cấu trúc của thị trường lao động toàn cầu. Theo Báo cáo Tương lai Việc làm của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), tính đến cuối thập kỷ này, ước tính có khoảng 85 triệu đến 92 triệu việc làm trên toàn thế giới sẽ bị dịch chuyển hoặc thay thế hoàn toàn bởi các hệ thống tự động hóa.
Tuy nhiên, làn sóng này không chỉ mang đến sự đào thải mà còn dự kiến tạo ra thêm 97 triệu đến 170 triệu vị trí công việc mới gắn liền với kỷ nguyên số. Sự chuyển dịch mang tính lịch sử này diễn ra với tốc độ rất nhanh, tập trung mạnh nhất vào các lĩnh vực có tính chất lặp đi lặp lại, môi trường có thể dự đoán trước hoặc mang tính độc hại cao, buộc nguồn nhân lực toàn cầu phải thay đổi để thích ứng.
Dây chuyền sản xuất
Lĩnh vực đầu tiên chứng kiến sự chuyển giao triệt để sang máy móc chính là sản xuất công nghiệp và các dây chuyền lắp ráp tự động. Theo dữ liệu từ Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR), mật độ robot công nghiệp toàn cầu đã đạt mức kỷ lục trung bình 151 robot trên mỗi 10.000 nhân công, đặc biệt tại các quốc gia dẫn đầu như Hàn Quốc hay Đức, con số này vượt qua mức 1.000 robot. Tại các nhà xưởng này, những công việc đòi hỏi sự chính xác cao nhưng mang tính chất rập khuôn như hàn cơ khí, sơn phủ bề mặt, đóng gói bao bì hay kiểm tra lỗi sản phẩm trực quan đã được tự động hóa quy mô lớn.
Các nghiên cứu chuyên sâu từ McKinsey chỉ ra rằng các hoạt động lao động chân tay trong môi trường định sẵn có tiềm năng tự động hóa lên tới 81%. Việc các cánh tay robot sở hữu biên độ sai sót dưới 0,1% và vận hành liên tục 24/7 đã giúp các tập đoàn cắt giảm đến 30% chi phí vận hành so với việc sử dụng nhân công truyền thống.
Chuỗi cung ứng
Tương tự như ngành sản xuất, chuỗi cung ứng toàn cầu cũng đang chuyển mình mạnh mẽ trong ngành kho vận và vận tải tự hành. Sức người truyền thống trong các nhà kho đang dần được thay thế bằng hệ thống quản lý thuật toán kết hợp với các dòng robot tự hành (AGV/AMR). Thống kê thực tế tại các trung tâm hoàn tất đơn hàng khổng lồ của Amazon hay Alibaba cho thấy, việc ứng dụng các đội tàu robot đã giúp thay thế tới 70% các tác vụ dịch chuyển thủ công, tăng tốc độ xử lý đơn hàng lên gấp 4 lần.
Bên cạnh đó, phân tích từ các chuyên gia vận tải dự báo rằng sự hoàn thiện của công nghệ xe tự lái cấp độ 4 và cấp độ 5 sẽ trực tiếp đe dọa đến sinh kế của khoảng 3,5 triệu tài xế xe tải đường dài chỉ riêng tại Mỹ và châu Âu, mở ra một kỷ nguyên vận tải vận hành xuyên suốt dựa trên dữ liệu thời gian thực mà không cần sự hiện diện của con người ở cabin.
Các công việc có tính nguy hiểm cao
Một trong những đóng góp mang tính nhân văn nhất của công nghệ chính là việc thay thế con người làm việc trong các môi trường khắc nghiệt và nguy hiểm. Nhờ có cấu trúc vật liệu bền bỉ và hệ thống cảm biến tiên tiến, robot chuyên dụng hiện đã có thể thay thế hoàn toàn các kỹ sư và nhân viên cứu hộ trong các tác vụ rủi ro cao. Các dữ liệu thống kê từ Research.com khẳng định việc ứng dụng máy móc trong các kịch bản nguy hiểm giúp giảm thiểu tới 92% tỷ lệ tai nạn lao động nghiêm trọng.
Giờ đây, các công việc như tháo dỡ và đo đạc phóng xạ tại các lò phản ứng hạt nhân, rà phá bom mìn còn sót lại sau chiến tranh, thăm dò khoáng sản ở độ sâu hơn 4.000 mét dưới đáy biển, hay tiến vào tâm dịch của các vụ hỏa hoạn để dập lửa đều được giao hoàn toàn cho các cỗ máy chịu nhiệt và chống áp suất cao chịu trách nhiệm.
Xử lý số liệu
Đáng chú ý, làn sóng tự động hóa hiện nay không còn giới hạn ở các công việc chân tay mà đã lấn sân sang cả nhóm lao động trí óc cấp trung như hành chính văn phòng và xử lý dữ liệu. Định chế tài chính Goldman Sachs từng đưa ra một dự báo gây chấn động rằng các tác vụ thuộc khoảng 300 triệu công việc toàn thời gian trên thế giới có nguy cơ bị dịch chuyển do sự phát triển của AI thế hệ mới.
Trong đó, McKinsey chứng minh rằng việc thu thập dữ liệu có tiềm năng tự động hóa lên tới 64%, và hoạt động xử lý dữ liệu khô khan có tiềm năng tự động hóa lên tới 69%. Các thuật toán phần mềm tự động hóa quy trình (RPA) hiện nay chỉ mất vài giây để hoàn thành khối lượng công việc nhập liệu, kiểm toán cơ bản, đối chiếu chứng từ pháp lý hay lập báo cáo tài chính mà một kế toán viên lành nghề phải mất cả tuần để thực hiện.
Các ngành dịch vụ
Song song với khối văn phòng, ngành dịch vụ khách hàng và hỗ trợ trực tuyến sơ cấp cũng đang nằm trong tầm ảnh hưởng trực tiếp của các thuật toán thông minh. Các vị trí như nhân viên trực tổng đài điện thoại, nhân viên tư vấn giải đáp thắc mắc trực tuyến đang nhanh chóng nhường chỗ cho các hệ thống trợ lý ảo và chatbot thông minh được tích hợp mô hình ngôn ngữ lớn.
Khảo sát thực tế từ các chuyên gia nhân sự quốc tế cho thấy có tới 51% doanh nghiệp được hỏi đã bắt đầu cắt giảm hoặc tối ưu hóa nhu cầu tuyển dụng các vị trí chăm sóc khách hàng sơ cấp. Nguyên nhân là vì các hệ thống tổng đài AI thế hệ mới có thể xử lý đồng thời hàng chục nghìn cuộc gọi mỗi phút với tỷ lệ giải quyết chính xác vấn đề ngay lần đầu tiên lên tới 80%, trong khi chi phí vận hành lại thấp hơn nhân sự thông thường đến 5 lần.
